Lezing van de maand
Proto‑NUX: Een nieuwe blik op gewelddadige kosmische explosies en de ozonlaag.
Prof. Dr. Rudy Wijnands, UvA
Wijnands begon in 1990 met de studie Sterrenkunde aan de Universiteit Leiden.
In 1999 promoveerde hij aan de UvA en werkte daarna 4,5 jaar in het buitenland als onderzoeker: 3 jaar in de VS en 1,5 jaar in Schotland.
Sinds januari 2004 keerde hij weer terug naar de UvA als docent en onderzoeker.
Hij is sinds 2017 hoogleraar Observationele Hoge-Energie Astrofysica, in het bijzonder Relativistisch Compacte Objecten aan de UvA.
Door zijn hele carrière heen is hij vooral een waarnemend astronoom geweest: zijn onderzoek richt zich op extreme astrofysische verschijnselen, zoals neutronensterren, zwarte gaten en exploderende sterren.
In de afgelopen vijf jaar is die interesse uitgegroeid tot een sterke focus op waarnemingen in het (nabij-)ultraviolet en op het ontwerp en de bouw van nieuwe telescopen, zoals proto‑NUX, juist om deze extreme processen in het heelal in hun heetste en snelste fasen beter te kunnen vangen.
Proto NUX
Proto‑NUX is een nieuwe grondgebonden telescoop die werkt in een grotendeels onontgonnen golflengtegebied: 300–350 nm in het nabije ultraviolet. In deze lezing laat ik zien waarom juist dit stukje spectrum cruciaal is om de allereerste, heetste fasen van snelle, hete uitbarstingen te vangen:
van supernovaflitsen bij het doorbreken van de schokgolf en de daarop- volgende afkoeling, tot de elektromagnetische nagloed van gebeurtenissen die ook zwaartekrachtsgolven produceren.
Kortom, de meest gewelddadige explosies in het heelal.
Ik bespreek kort de onderliggende natuur- en sterrenkunde, maar richt me vooral op het maakproces: hoe het idee voor Proto‑NUX is ontstaan, hoe we het optische systeem en de filters (300–350, 300–325 en 325–350 nm) hebben ontworpen, hoe we financiering hebben aangevraagd, de telescoop hebben gebouwd en getest, en uiteindelijk zijn gaan waarnemen op Pic du Midi in de Franse Pyreneeën.
Als bijvangst blijkt dezelfde nabij‑ultravioletband ook bij uitstek geschikt om de ozonlaag te onderzoeken, omdat ozon zeer sterk absorbeert rond 300–325 nm. Ik laat zien hoe een instrument dat ontworpen is voor explosies in het heelal óók relevant kan zijn voor onderzoek aan de aardse atmosfeer, en zo een natuurlijke brug slaat tussen sterrenkunde en weerkunde.
website maken